Wandeling De Zeister Middenstand uit vroeger jaren

Een wandeling langs de middenstandsfamilies die begraven liggen op de Oude Algemene Begraafplaats van Zeist

Hieronder treft u de beschrijving van de wandeling. U kunt deze beschrijving en toelichting in woord en beeld ook downloaden als PDF mocht u hem willen printen.

Voorwoord

Een bezoek aan de oude begraafplaats in Zeist is zeer de moeite waard. De begraafplaats is een oase van rust in het centrum van Zeist, is goed onderhouden en geeft zicht op de geschiedenis van Zeist uit de 19e en 20e eeuw. Het Poortgebouw, vier bijzondere graven en de hele parkaanleg zijn Rijksmonument, wat het belang van een bezoek onderstreept.

Het bestuur van de Stichting, die de begraafplaats beheert, stelt zich ten doel om de belangstelling voor de oude begraafplaats levend te houden. Eén van de manieren om dat te doen is om gegevens op te diepen over de families en personen die er begraven liggen.

De middenstanders

In deze wandeling is er voor gekozen om de middenstanders centraal te stellen. Hadden ze een winkel of een werkplaats en waar was die gevestigd? Hoeveel personeel was er? Hoe adverteerden zij? Dat soort vragen wordt in het kort behandeld. Foto’s en andere illustraties verlevendigen de tekst. Wij menen dat met behulp van dit boekje, men zich een beeld kan vormen van de middenstand in Zeist in de 19e en het begin van de 20e eeuw.

Er is een twintigtal families uitgezocht. Wij hebben geprobeerd in de keuze van de winkels en de bedrijven de verscheidenheid van de middenstand tot uitdrukking te brengen. Er is een route uitgezet om in logische volgorde langs de graven te kunnen wandelen. De route is op de kaart aangegeven.

Colofon

De tekst is van Dick van de Kamp. Aan de voorbereiding hebben Riet Klumpenaar en Wim Evers meegewerkt. De vormgeving van het boekje (zie download PDF) is verzorgd door Heger & van de Berg. Waarvoor onze hartelijke dank.

Wij hopen dat deze informatie in een behoefte zal voorzien en zal bijdragen aan de belangstelling voor deze mooie oude begraafplaats en voor degenen die er begraven liggen.

Namens
Dick van de Kamp,
Joland Eefting-de Kruijff

Plattegrond Oude Algemene begraafplaats Zeist. Wandeling Zeister Middenstand
Plattegrond Oude Algemene begraafplaats Zeist. Wandeling Zeister Middenstand

1. Familie Gerbel

Graf E137

Willem Gerbel (1855-1928)

Gerbel had een zaak voor piano’s en orgels en verkocht ook (blad)muziek en radioartikelen. Hij was gevestigd aan de Dorpsstraat 47.

Advertentie-Gerbel-adresboek-Zeist

Een advertentie in het adresboek voor Zeist.


Ontwerp logo Gerbel

Een ontwerp voor een logo voor de zaak van Gerbel.

2. Familie Schuurman

Graven E78 en J46

Hendrik Schuurman 1811-1887, Hendrik Dirk Schuurman 1855-1934, Willem Schuurman 1889-1922

Nadat “De Hoop” door brand was verwoest is in hetzelfde jaar 1867 “De Vriendschap” gebouwd. Iets verderop, aan de van Reenenweg bij de begraafplaats (waar nu de Action is gevestigd). De familie Schuurman heeft hier jarenlang de scepter gezwaaid. De molen was dit keer van steen. Het was een stellingmolen om koren te malen.

In 1927 is de molen onttakeld en in 1982 gesloopt. Velen weten nog dat de fouragehandel Schuurman/De Molen er was gevestigd.

Molen De Vriendschap

Dit is een tekening van de Zeistenaar Jetses. De molen “De Vriendschap” is in vol bedrijf.

3. Familie Pijper

Graf E54

Franciscus Johannes Pijper (1836-1883)

Uit een advertentie uit de Gids voor Zeist (omstreeks 1894) kunnen we opmaken dat na het overlijden van F.J. Pijper de zaak door de weduwe en zoon is voortgezet. Pijper had niet alleen een timmer- een aannemersbedrijf, maar hij legde ook bijzondere dingen aan, zoals elektrische- en luchtdrukschellen, spreekbuizen en telefoons.

De telefoonringleiding van Zeist dateert van 1896. De bedoelde telefoons waren vermoedelijk voor huishoudelijk gebruik. De watertoren dateert eveneens van 1896. Vóór die tijd was het slaan en boren van wellen nodig voor de eigen watervoorziening.

De Gereformeerde Kerk aan de Slotlaan kreeg een interieur, verzorgd door de zaak van We. Pijper. De offerte luidde: Preekstoel, twee overdekte kerkbanken, katheder en twee psalmbordjes voor 659,90 gulden.

Advertentie Gids Zeist 1894

Advertentie uit de Gids voor Zeist (1894)

4. Familie Stoové

Graven E49 en N11

Cornelis Adrianus Stoové, zijn twee zoons A. E. en Petrus Antonius Stoové en zijn zwager P. Seldenrijk waren bakkers. Deze vier heren hebben de grond gekocht die ligt tussen de Slotlaan en het Nooitgedacht aan de ene kant en de Jufferstraat en de Hogeweg, aan de andere kant. Dit stuk grond werd het Kampje genoemd. Het was 1906 en zij wilden dit terrein bestemmen tot bouwterrein. Ze hebben een weg ontworpen en wilden die tot openbare weg bestemmen en overdragen aan de gemeente. Dit werd de Heerenstraat. In 1929 is de naam gewijzigd in Heerenlaan. De bewoners (vooral de pensionhouders) vonden de naam Heerenstraat minderwaardig vergeleken met andere lanen in Zeist. De heren Stoové zou je honderd jaar later projectontwikkelaars noemen.

De bakkerij is door C.A. Stoové kort voor de aankoop van het Kampje aan zijn zoons overgedragen. Het bedrijf was gevestigd aan de 2de Dorpsstraat.

Blijkens de advertentie (Gids van Zeist, Kraal 1904) stond Stoové bijzonder bekend om zijn ontbijt-, sukade- en gemberkoek. Hij haalde er zelfs een zilveren medaille mee op de Internationale Bakkerij Tentoonstelling in Amsterdam in 1894.

De heer C.A. Stoové heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van de Gereformeerde kerk in Zeist. We spreken dan over het eind van de 19e en begin 20e eeuw. Hij heeft zich met name bezig gehouden met financiële zaken. Zijn zoon A.E. Stoové heeft in de gemeenteraad gezeten (1909-1922) en was wethouder van 1917-1919. Zijn partij was de CHU en later de groep ‘Middenstanders’.

Zoals uit de opschriften is op te maken had het gezin veel jonggestorvenen te betreuren.

portret A.E. Stoové

C.A. Stoové was een goede bakker. Specialiteit ontbijt-sukade en gemberkoek. Hij haalde de zilveren medaille op de internationale bakkerijtentoonstelling in 1894. Op de foto zijn zoon A.E. Stoové, die in de Gemeenteraad zat van 1909-1922.

5. Familie Steggewentz

Graf J78

Willem Steggewentz (1836-1917)

Aan het eind van de 19e eeuw kende Zeist vijf smederijen. W. Steggewentz was daar één van. Het is bekend dat hij de kluisjes heeft gemaakt die aan de offerblokken bevestigd zijn van het Poortgebouw van de Oude Algemene Begraafplaats. In 1863 stond Steggewentz te boek als grofsmederij, maar hij had ook een hoefsmederij. Er waren vijf volwassen arbeiders werkzaam en één kind.

Het bedrijf was gevestigd aan de 1e Dorpsstraat. De zaak is op dezelfde plaats voortgezet door A. de Man. Zie foto (Nieuwsbode 27-04-1895). Op de foto staat als 2de van links siersmid Johannes v.d. Burgt, die de windhaan voor de toren van de Oude kerk heeft gemaakt.

foto Personeel Smederij de Man

Het personeel van smederij de Man (voorheen Steggewentz)

6. Familie van de Kamp

Graf J64 (geen steen) + J66

Jan van de Kamp was timmermansknecht. Zo staat hij in oude adresboeken van Zeist. Later stond er “timmerman”. Hij is voor zichzelf begonnen en aannemer geworden. Het doodgravershuisje (nu Bergweg 26) schuin tegenover het Poortgebouw van de oude begraafplaats heeft hij in opdracht van de gemeente gebouwd voor een bedrag van 1500 gulden. In 1910 was het huis klaar. Zijn broer Theunis, de doodgraver, was de eerste bewoner (graf J 64)

Jan van de Kamp (graf J 66) had aan huis ook een winkel voor ijzerwaren. Na zijn overlijden in 1913 heeft zijn weduwe de zaak voortgezet, samen met de oudste zoon Henk. Later werd dit de ijzerwinkel H.v.d. Kamp en Zns. op de hoek van de Voorheuvel, Jagerlaan en Bergweg.

Uit een advertentie uit 1939 blijkt dat er ook wapens en munitie werden verkocht. Dat zal wellicht te maken hebben met het bestaan van de schietvereniging en diverse schietbanen van particulieren (b.v. op de Wulperhorst).

Jan en Jannetje van der Kamp

Jan en Jannetje van de Kamp in 1903. Jan is dan 35 jaar.


Nieuwsbericht Weduwe van der Kamp

Weduwe van de Kamp trekt zich terug uit de aannemerszaak en ijzerwinkel.

7. Familie van Arkel

Graf J44

Hier ligt Dirk van Arkel begraven (1861-1917). De familie van Arkel is lange tijd voor het vervoer in Zeist van belang geweest. De grootvader van Dirk (Frank) was in 1835 aangesteld als schipper van Zeist. De zoon van Frank (Dirk) heeft een stalhouderij overgenomen en Dirk jr. nam deze zaak in 1897 over.

De stalhouderij was gevestigd aan de Laan van Beek en Royen (hoek Dorpsstraat). Er is een weggedeelte naar dit bedrijf vernoemd (Stalhouderij). In de telefoonlijst van 1902 staat hij onder nr. 25. Voor zijn bedrijf was het belangrijk om een telefoon te hebben.

In de weekbode nr. 7 van 1894 wordt vermeld dat van Arkel door het gemeentebestuur is aangesteld als vervoerder. In 1900 werd het bedrijf hofleverancier. In 1971 is het uitgeschreven uit de Kamer van Koophandel in Utrecht.

Koninklijke Harmonie Zeist, 1900

Dirk van Arkel was lid van de Koninklijke Harmonie. De foto dateert uit 1900. van Arkel is de 5e links van de zittende personen.


D. van Arkel Hofleverancier - paardenkar

Van Arkel Hofleverancier. Vier paarden trekken de wagen.

8. Familie Ekdom

Graf J7

Het vervoer over water is voor Zeist heel belangrijk geweest. Eerst via de Zeister Rijn. En toen die niet meer gebruikt kon worden de Zeister of Biltse Grift. Deze grift is in 1641 gegraven. Er was een haven aan de Waterigeweg tegenover de Oude Kerk. Hier lag ook het voormalige Schippershuis. Jarenlang is de firma C. Ekdom hier gevestigd geweest op nr. 7

Er was een dagelijkse dienst van Zeist naar Amsterdam v.v. onder de naam Zeister Motor Pakschuitdienst. Weduwe G. Ekdom heeft tot 1928 de zaak voortgezet. De pakschuitdienst is gestopt in 1949. Het bedrijf was inmiddels op vrachtwagens overgegaan en heeft tot aan de verhuizing naar Bunnik een stempel gezet op het vervoer in Zeist.

Broer Jan Ekdom had een brandstoffenhandel, Waterigeweg 5, vlak bij zijn broer dus. Handig voor de aanvoer.

Wagenpark van familie Ekdom jaren 50

Het wagenpark Ekdom uit de jaren 50. Met het transport per schip was men gestopt in 1949.

9. Familie van Loghem

Graven B28 / D10A

In 1863 waren er in Zeist 16 bakkerijen. Er waren al elektrische installaties maar van Loghem bewerkte deeg “met de hand”. R werkten in 1863 één volwassen arbeider en twee kinderen. Er werd 490 mud tarwe en 110 mud rogge verwerkt. De bakkerij was gevestigd aan de 1e Dorpsstraat.

banketbakkerij Dorpsstraat Zeist

Foto van de 1e Dorpsstraat met links de (banket)bakkerij.


Advertentie Bakker Van Loghem Zeist

Advertentie voor bakker van Loghem

10. Familie Van Hoeflaken

Graf D24Van Hoeflaken had een sigarenzaak op de hoek van de Jagerlaan en de Torenlaan. In 1918 is de zaak verkocht. Er bleef een sigarenzaak in gevestigd tot 1952. Toen kwam kapper Van Vliet er in.

Sigarenzaak Van Hoeflaken

De sigarenzaak van Van Hoeflaken omstreeks 1900. Hoek Jagerlaan / Torenlaan.

11. Familie Uitman

Graven N4 + D15

De familie Uitman woonde aan het eind van de 2e Dorpsstraat. De werkplaats was aan de Jufferstraat. Ze bezaten een wagenmakerij. Later werd het deftige woord “carrosseriebedrijf”. In 1863 waren er drie volwassen arbeiders werkzaam. Ze hadden telefoonnummer 63. Bij de Politie stond een ziekenauto, dit was een 2e hands bestelauto, die door Uitman was aangepast. Deze wagen werd gebruikt voor vervoer van minder draagkrachtige zieken… en de auto had geen veren!

Advertentie Uitman Zeist automobiel 'the humberette'

Advertentie van Uitman voor een automobiel met de naam “The Humberette”.

12. Familie de Bruijn

Graf D17

A.H.G. de Bruijn had een speciaalzaak voor koffie en thee. De zaak was gevestigd aan de 2e Dorpsstraat 35. In 1927 werd A.J.H. Bours de nieuwe eigenaar.

Advertentie van De Bruijn, 1894, Weekblad Zeist

Advertentie in Weekblad voor Zeist uit 1894

13. Familie Van Nie

Graf B2

Van Nie was aannemer. Hij heeft o.a. het bekende Soephuis gebouwd in 1865. Het Soephuis bestaat nog steeds. Het is gelegen aan de Maurikstraat bij de Oude kerk.

Uit gemeentelijke gegevens van 1863 blijkt dat er 12 volwassenen bij Van Nie in dienst waren en dat hij ook een “stucadoorderij” had. Ook bouwde hij de Gereformeerde kerk aan de Slotlaan en wel voor een bedrag van 16449 gulden.
Een groot rond glas-in-lood raam is nog bewaard gebleven. Het is te bewonderen bij de fa. Stinkens op het bedrijventerrein bij Oud London. Deze firma, die orgelpijpen fabriceert, is lange tijd in het achterste deel van dit oude kerkgebouw gevestigd geweest.

Gereformeerde kerk, Slotlaan Zeist

Gereformeerde Kerk aan de Slotlaan, gebouwd in 1890.


Het soephuis, Zeist

Het Soephuis, gebouwd in 1865.

14. Familie van Riessen

Graf A5

Hendrik Willem van Riessen (1835-1916) kwam uit Renkum. Toen hij 18 jaar was vestigde hij zich in Zeist. Hij ging wonen op Nooitgedacht. Hij ging handeldrijven met een handkar. De zaken gingen goed en later liet hij een groot vierkant winkelpand bouwen op de hoek van de 1e Hogeweg/Montaubanstraat (nu is Roobol daar gevestigd). In dit pand was een warenhuis, een grote winkel met een groot assortiment artikelen.

Zij zoon, eveneens Hendrik Willem geheten, heeft de zaak na 1916 overgenomen en woonde na zijn huwelijk in 1918 boven de zaak.
A 5 is een familiegraf. Dit duidt erop, dat de familie zeer bemiddeld was te noemen. Of deze familie toen nog tot de middenstand gerekend kon worden is dus de vraag.

Warenhuis Van Riessen, Zeist

Het warenhuis van Van Riessen. Hoek 1e Hogeweg / Montaubanstraat.

15. Familie Guldensteeden Egeling

Graf A4

Cornelis Egeling (1847-1915) is de zoon van Jan Adriaan Jacob, die in 1938 aan de 1e Dorpsstraat (hoek Maurikstraat) een apotheek vestigede. Cornelis volgde in 1875 zijn vader op. De apotheek is in 1922 overgenomen door Gerrit Oldeman.

Cornelis was maatschappelijk zeer actief. Hij was lid van de Gemeenteraad (1881-1883) en wethouder van 1884-1915. Zijn partij was de kiesvereniging “Zeist” (liberaal). De Egelinglaan is naar hem vernoemd.

Zoon Cornelis en vader Egeling, Zeist

Cornelis Egeling (links) is de zoon van Jan Adriaan Jacob (rechts)

16. Familie van der Haar

Graf L2

Gerardus van der Haar (1811-1873) vestigde zich in 1831 in Zeist. Hij was landbouwer en ging wonen aan de Tiendweg in boerderij Zomerdijk. Hij was lid van de Gemeenteraad van 1851-1852 en van 1863-1873. Hij verongelukte in 1873 op de Bunsinglaan met een boerenwagen, die door twee paarden werd getrokken.

In 1888 stichtte zijn zoon Teunis (1854-1931) een paardenstoeterij en gaf ze de naam “Stal Groenoord”. De andere zoon Gerardus werd vennoot in 1906. Het bedrijf bloeide en groeide. Verhuur van paarden aan bewoners van de buitenplaatsen was het doel. Op het hoogtepunt waren 400 paarden beschikbaar.

De paarden zijn in de oorlog verkocht en na de oorlog werd het bedrijf niet voortgezet. In de stal van Groenoord kwam een dump van legerauto’s. Inmiddels wordt het particulier bewoond.

Koetshuis Villa Groenoord, Zeist

Het koetshuis van villa Groenoord. Het paardenhoofd hangt nog steeds aan de gevel.

17. Familie Avis

Graf N48

Jan Avis Gzn. Woonde aan de 1e Dorpsstraat nr. 22. Hij was boekdrukker en uitgever. De Weekbode van Zeist, die twee maal per week uitkwam was een uitgave van Avis. Het was natuurlijk heel gemakkelijk om goed bereikbaar te zijn voor opdrachten. Avis hoorde dan ook bij de eersten die telefoon hadden en wel nr. 37. Avis had (in 1894) een advertentie in de krant, waarin hij zijn zaak aanprees als leesinrichting voor tijdschriften, illustraties en romans. In een andere advertentie maakte hij reclame voor bijbels en kerkboeken.

Het sierhekwerk rond het balkon op de 1e Dorpsstraat 22 is zo gemaakt dat de initialen van Avis nog goed te zien zijn!

18. Familie Van Amersfoort

Graf O3

De echtgenote en een dochtertje liggen hier begraven.

Van Amersfoort was een bekende zaak in Zeist. Hij was gevestigd aan de Slotlaan/hoek Middellaan.

Hij is begonnen met rijwielen. In 1901 waren bij de rijwielfabriek drie volwassen arbeiders werkzaam en één jeugdige. Later hield hij zich ook bezig met automobielen. Er was een garage en een benzinepomp.

Van Amersfoort gaf onderricht in het wielrijden. Vroeger was dat een hele kunst! Fietsen waren in het begin ook tamelijk kostbaar. In 1903 werd in de Weekbode geadverteerd voor een fietsenverzekering. Wat fietsendiefstal betreft lijkt er niets nieuws onder de zon.

Van Amersfoort beschikte ook over een ziekenauto. Hiervoor moest bij gebruik worden betaald. Dit in tegenstelling tot een ziekenauto die bij de Politie stond. Maar de wagen van Van Amersfoort had dan ook meer luxe.

Foto Autoverhuurbedrijf Zeist

Ambulance van Van Amersfoort. In de vooroorlogse jaren lieten autobezitters het besturen van hun voertuig meestal aan chauffeurs over. Wanneer men een auto huurde, werd deze bestuurd door een chauffeur van het verhuurbedrijf (foto boven). Vanaf de jaren dertig geschiedde het vervoer van zieken en gewonden per ambulance.


Ambulance Van Amersfoort, Zeist

De chauffeurs van Van Amersfoort.

19. Familie van Altena

Graf C2 (geen steen)

Johannes van Altena (1775-1849) was de eigenaar van de molen aan de Molenweg. Hij was maatschappelijk ook zeer actief. Diaken, ouderling, lid van de gemeenteraad en wethouder.

Zijn zoon Gerard Cornelis kreeg in 1845 vergunning voor de bouw van een molen op de hoek Jagerlaan / Bergweg / Voorheuvel. De molen kreeg de naam “De Hoop”. Hier lag een heuvel die geschikt was voor een molen. Het was een houten stellingmolen, geschikt om koren te malen. De molen werd door brand verwoest in 1867 ten gevolge van blikseminslag. De brand was zo hevig dat er ramptoeristen uit Utrecht kwamen kijken.

Molen De Hoop Zeist 1845-1867

De molen De Hoop (hoek Jagerlaan / Bergweg). Gebouwd in 1845 en afgebrand in 1867.

20. Familie Liefrink

Graf C10

Liefrink was stalhouder, winkelier en handelaar in wijnen. Hij was gevestigd in het bekende Azijnhuis aan de Maurikstraat. Hier was ooit een azijnfabriek. In het depot van het Zeister Historisch Genootschap ligt het uithangbord azijnmakerij “De Ster” (foto). Drie generaties Liefrink maakten hier azijn, die als tafelazijn en voor de inleg werd gebruikt. In 1882 waren er twee kuipen aanwezig met elk een inhoud van 800 liter en één van 1200 liter!

Vanwege zijn historische waarde is dit pand niet gesloopt voor de nieuwbouw van het gemeentehuis. Het staat als het ware op een eiland en wordt omgeven door nieuwbouw.

Azijnkar voor Hotel Hermitage, Zeist

Op deze foto van J.W. Kraal ziet u de beroemde azijnkar. Het huis op de achtergrond is het huidige restaurant Hermitage.